In een interview met het Financieele Dagblad vertellen leden van ‘XR Ambtenaren’ hoe zij vanuit de overheid actievoeren voor het klimaat. Een communicatieadviseur van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zegt daarin zelfs dat zij niet in de eerste plaats voor de minister werkt. Dat roept voor BBB een simpele vraag op: Wie bepaalt in Nederland de koers, de gekozen politiek of activistische ambtenaren?

Kritische ambtenaren zijn belangrijk. Een minister heeft niets aan medewerkers die alleen maar ja knikken. Maar adviseren is iets anders dan je ambtelijke functie gebruiken om namens een actiegroep politieke druk uit te oefenen. Uiteindelijk bepalen gekozen politici de koers. Zij leggen daarover verantwoording af aan de Kamer en aan de kiezer.

“Goede ambtenaren spreken een minister tegen als dat nodig is. Maar na het besluit hoort de politiek aan het stuur te staan”, zegt BBB-fractievoorzitter Henk Vermeer. “Het kan niet zo zijn dat binnen de overheid een activistische achterdeur ontstaat waarlangs het beleid alsnog wordt beïnvloed.”

XR Ambtenaren verenigt medewerkers van verschillende overheidsorganisaties om gezamenlijk actie te voeren en het beleid te beïnvloeden. Daarmee dreigt een activistische vierde macht te ontstaan: een netwerk dat geen democratisch mandaat heeft en geen verantwoording aan de kiezer aflegt, maar vanuit de overheid wel politieke invloed probeert uit te oefenen. Dat is een ontwikkeling die BBB zeer serieus neemt.

BBB wil daarom van het kabinet weten waar de grens ligt tussen stevige ambtelijke tegenspraak en politiek activisme. Ook vraagt de partij of XR Ambtenaren voor acties gebruikmaakt van werktijd, interne informatie, contacten of andere voorzieningen van de overheid.

Vermeer: “Iedereen mag een mening hebben, ook een ambtenaar. Maar burgers moeten erop kunnen vertrouwen dat de overheid eerlijk, professioneel en politiek neutraal werkt. Anders wordt het wel heel onduidelijk wie er nu eigenlijk aan het stuur zit.”

BBB wil dat het kabinet nu kleur bekent. Kijkt het kabinet stil toe hoe een activistisch netwerk binnen de overheid steeds meer politieke invloed probeert uit te oefenen, of gaat het daadwerkelijk grenzen stellen en actie ondernemen?

Vragen van het lid Vermeer (BBB) aan de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over XR Ambtenaren en de politieke neutraliteit van het ambtenarenapparaat:

1. Bent u bekend met het artikel ‘Activistische ambtenaren willen dat het kabinet klimaatverandering uitroept tot noodsituatie’ in het Financieele Dagblad van 12 augustus 2026 en met de daarin genoemde organisatie XR Ambtenaren?
   
2. Sinds wanneer bent u bekend met het bestaan van XR Ambtenaren en heeft het kabinet contact met deze organisatie of haar vertegenwoordigers? Zo ja, waarover en in welke hoedanigheid?
   
3. Bent u bekend met de doelstelling van XR Ambtenaren om ambtenaren uit verschillende overheidsorganisaties te verenigen, actie te voeren binnen en buiten de eigen organisatie en zo invloed uit te oefenen op het overheidsbeleid?
   
4. Zo ja, hoe beoordeelt u deze doelstelling?
   
5. Acht u het wenselijk dat ambtenaren zich op grond van hun ambtelijke positie verenigen binnen een onderdeel van Extinction Rebellion om gezamenlijk politieke druk uit te oefenen op bewindspersonen, volksvertegenwoordigers en andere bestuursorganen?
   
6. Ziet u het risico dat met XR Ambtenaren een politiek-activistisch netwerk binnen de overheid ontstaat dat ambtelijke posities, contacten, kennis en interne toegang kan gebruiken om buiten de reguliere besluitvorming om invloed uit te oefenen op beleid?
   
7. Hoe verhoudt dit zich tot de artikelen 42 en 44 van de Grondwet, waaruit volgt dat ministers politiek verantwoordelijk zijn en ministeries onder leiding staan van een minister? Deelt u de opvatting dat de politieke koers wordt bepaald door democratisch verantwoordelijke bestuurders en niet door ambtelijke actiegroepen?
   
8. Waar ligt volgens u de grens tussen interne ambtelijke tegenspraak, die onderdeel is van goed ambtelijk vakmanschap, en georganiseerd extern activisme waarmee ambtenaren het beleid van democratisch verantwoordelijke bestuurders proberen te veranderen?
   
9. Deelt u de opvatting dat ambtelijke tegenspraak in beginsel intern moet plaatsvinden, zodat de bewindspersoon na weging van alle adviezen een politiek besluit kan nemen en daarover door de Kamer ter verantwoording kan worden geroepen?
   
10. Zo nee, waarom niet?
    
11. Hoe wordt de ministeriële verantwoordelijkheid nog daadwerkelijk vormgegeven wanneer ambtenaren zich zelfstandig als politieke woordvoerders presenteren, publiekelijk een andere koers bepleiten en daarbij hun ambtelijke positie inzetten om aan hun oproep gezag te verlenen?
    
12. Ziet u het risico dat ambtenaren die gezamenlijk politieke doelen formuleren, campagne voeren en hun ambtelijke positie gebruiken om beleid te beïnvloeden, zich ontwikkelen tot een zogenoemde vierde macht zonder eigen democratisch mandaat of rechtstreekse verantwoordingsplicht?
    
13. Klopt het dat onder de betrokken activisten een communicatieadviseur van het ministerie van VWS en een leidinggevend ambtenaar van de provincie Groningen zijn, die zich in de media nadrukkelijk als ambtenaar hebben gepresenteerd? Hebben zij vooraf toestemming gevraagd of melding gemaakt van hun mediaoptreden?
    
14. Hoe beoordeelt u de uitspraak van de bij VWS werkzame communicatieadviseur dat zij niet primair voor bewindspersonen zou werken? Acht u het aanvaardbaar dat iemand die beroepsmatig betrokken is bij overheidscommunicatie tegelijkertijd als woordvoerder van een activistische organisatie publiekelijk druk uitoefent op het kabinet?
    
15. Hoe verhouden de organisatie en activiteiten van XR Ambtenaren en het optreden van de betrokken ambtenaren zich tot de artikelen 6 en 10 van de Ambtenarenwet 2017, de Gedragscode Integriteit Rijk, de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren en de ambtseed?
    
16. Is onderzocht of XR Ambtenaren of daarbij aangesloten ambtenaren voor hun activiteiten gebruikmaken van werktijd, interne communicatiekanalen, ambtelijke informatie, contacten, apparatuur, vergaderruimten of andere voorzieningen van overheidswerkgevers? Zo nee, bent u bereid dit rijksbreed te onderzoeken?
    
17. Welke gevolgen heeft dergelijk zichtbaar activisme volgens u voor collega-ambtenaren die hun werk wel politiek neutraal en loyaal aan het democratisch bestuur proberen uit te voeren? Begrijpt u dat ook zij hiervan reputatieschade kunnen ondervinden en dat burgers aan hun onpartijdigheid kunnen gaan twijfelen?
    
18. Welke maatregelen neemt u om te voorkomen dat ambtenaren hun functie, functietitel, interne kanalen of ambtelijke gezag voortaan gebruiken om namens activistische organisaties politieke druk uit te oefenen op het kabinet?
    
19. Kunt u deze vragen een voor een beantwoorden?